Zoti Koço! Albanian Tribune, gazeta e vetme shqiptare në Kanada, është në kërkim të atyre shqiptarëve që pas viteve 90 janë kthyer në shembuj suksesi në mërgim. Në rastin tuaj, ne shohim atë që ka mundur të lidhë emigrimin e punën me përshtatjen në një kulturë të huaj, dhe krijimtarinë me suksesin. Por e parë më thellë, për Eno Koçon kjo është më komplekse: ju jeni pedagog në një universitet britanik, keni botuar vitet e fundit disa libra në shqip dhe në anglisht, e për më shumë ne lexojmë në shtyp se ju udhëtoni vazhdimisht në Shqipëri e në vende të tjera për koncerte e dirigjime. A e pranoni cilësinë e emigrantit me gjithë këtë “ngarkesë” profili?

Më duket që klasifikimi "emigrant" apo "refugjat" janë statuse të përkohshme deri atëherë kur personi integrohet natyrshëm në jetën e vendit që ka zgjedhur të jetojë. Më pyesni, a ndjehem emigrant? Po dhe jo. Kur mendohem dhe gjykoj nga kam ardhur, pra me llogjikë të ftohtë, kishte për të qënë po. Por në të vërtetë, në rrjedhën e jetës, punës, marrëdhënieve shoqërore e ndonjë tjetër gjë, them që jam si të gjithë të tjerët, qofshin këta britanikë apo të huaj. Ka shumë të huaj në Universitetin e Leeds-it ku unë punoj. Disa janë me kontrata të gjata, të tjerë të shkurtëra, të tjerë të përhershëm. Unë hyj tek këta të fundit. Në Angli njihet si fenomen tipik i këtij vendi që dirigjentët “nuk kanë si të jenë anglezë”, duhet patjetër të jenë të huaj, madje edhe kur del ndonje dirigjent i mirë anglez, i duhet ta ndryshojë emrin që të ngjajë si i huaj, doemos më tepër si gjerman sesa si shqiptar.

Ju rridhni nga një familje e dëgjuar mërgimtarësh, si gjyshi juaj Athanas Tashko, një nga baballarët e mërgatës së Egjiptit dhe mbështetës i Nolit në fillimet e tij, nëna juaj Tefta Tashko-Koço, e daja juaj, Koço Tashko, të cilët u kthyen në atdhe për të ofruar talentet dhe idetë e tyre në Shqipëri, e ndoshta dhe të tjerë të fisit tuaj, më pak të njohur për ne. Çfarë influence e çfarë pranie ka gjithë kjo prejardhje fisnore në jetën tuaj të sotme në mërgim?

Ashtu është, rrjedh nga prindër mërgimtarë, babai mërguar në Rumani që në fëmini, mëma lindur në Egjipt. Mungesa e tyre që në moshë të vogël ka bërë që unë vazhdimisht të gjurmoj jetën e tyre, pra jetën mërgimtare. Më ka joshur shumë kjo gjë që në fëmini, më dukej shume gjë e bukur, aq më tepër në kushtet e një izolimi total shoqëror. Rumania ishte më e kapshme, ndërsa Egjipti, aq i largët sa i lashtë e faraonik. Nga të dy palët prindërore, Shqipëria ishte vendi i bekuar. Prandaj dhe u kthyen në vitet 1930, për të jetuar dhe zhvilluar karrierën e tyre artistike. Ata ishin larguar nga Shqipëria për arsye ekonomike, por edhe prapambetje shoqërore. Tek unë ndodhi e kundërta. U rrita në Shqipëri dhe mërgova në moshë. Ishin fëmijët që diktonin, edhe pse të vegjël. E dimë se sa bën shqiptari për fëmijët, aq më tepër në kushtet e mia që nuk kisha motër e vëlla, por as prindër. Fëmijët janë rritur tani dhe kthehen në Shqipëri për koncerte. Është në dorë të tyre të vendosin se ku duhet t’a ndërtojnë jetën. Misionin tim e quajta të mbaruar, sapo ata mbaruan shkollat e larta. E shoh që u pëlqën çështja shqiptare. Teuta këndon këngët e Teftës, Genti regjistron pjesët e Thoma Nasit. Shqipëria për mua është gjithçka, edhe pse për momentin kalon një fazë çoroditjeje, që sipas meje vjen shumë nga politikanët amatorë dhe grykës.

Një nga librat tuaj të fundit është ai për Teftën. Si mundët t’a trajtonit Tefta Tashkon duke qenë djali i saj; a e pengoi kjo muzikologun e paanshëm?

Në librin mbi Teftën thuajse nuk kam shprehur asnjë opinion personal. Kam mbledhur kritikën e gazetave, që zë pjesën më të madhe të librit, kam përfshirë korrespondencën e Teftes, kam përfshirë dhe kujtime të bashkëkohësve të cilat i kisha mbajtur gjatë gjithë jetës. Mund të duken subjektive këto shënime, por nuk janë. Thjesht kam fiksuar në letër ato që kishin thënë Lasgushi, Kuteli, Mioja, Kokëveshi, Paskali etj. Edhe në kapitullin "Vështrim artistik" jam munduar të qëndroj ftohtë duke dhënë kryesisht fakte. Të tjerët le t’a shtjellojnë sipas bindjeve e shijeve të tyre. Ky libër më erdhi si refleks i asaj që nuk desha se si kishte filluar të vështrohej Tefta nga shkrimtarë, regjisorë, piktorë, poetë të një epoke të caktuar, atë të pasluftës. Epokës i duheshin heronj, mite. Tefta i plotësonte kushtet, aq më tepër pas letrës së Enver Hoxhës. Desha t’a çmitizoja, t’a çidealizoja, të jepja Teftën njeri. Të jepja Teftën muzikante, këngëtare klasike, që për më se dyzetë vjet u identifikua vetëm si këngëtare e këngës popullore. Edhe të huajt, si Robert Elsie, të cilët hartojnë diksionerë historikë, mbështeten tek të dhënat e njerëzve të asaj kohe, të asaj mendësie, dhe në vënd që të qartësojnë lexuesin e huaj, e çorientojnë atë më keq.

Besoj se botimi juaj më i rëndësishëm është ai mbi muzikën shqiptare të viteve 30, në anglisht dhe në shqip. Si është pritur ky libër nga kritika shqiptare dhe e huaj?

Libri "Kënga lirike qytetare në vitet 1930", botuar në shqip më 2000, ende nuk ka patur ndonjë kritikë profesionale në ndonjë nga organet artistike. Heshtjen, mund t’a marrësh si të duash, unë dua t’a marr që nuk ka njeri nge të lexojë, e aq më tepër të shkruajë mbi punime doktorature. Por nuk prish punë. Ky lloj punimi është i tillë që edhe pse nuk reagon njeri tani, mbase do reagojnë më vonë. Ka halle më të mëdha në Shqipëri sesa libri im. Varianti në anglisht është thuajse i dalë nga shtypi por ende i pashpërndarë. Në perëndim do të ketë kritikë, jam i bindur, sepse në fund të fundit është rregull që për çdo libër të ri të ketë kritikë profesionale, për mirë apo për keq. Të shohim. Sidoqoftë, jam tejet i kënaqur që arrita të botoj një libër 400-faqesh në Chicago, në serinë e librave universitare. Le të kënaqem me kaq.

Vitet 30 janë parë nga mendimi shqiptar si një stacion kulturor në letrat shqipe. Muzikologu, i cili nuk është vetëm muzikant, por është dhe hulumtues i gjithçkaje që ka lidhje me muzikën, si historia, etnografia, mendimtaria e atyre viteve, etj, krijon gjykimin e tij plotësues për këtë periudhë të kulturës sonë kombëtare. A mendoni se keni sjellë diçka të re në këtë këndvështrim?

Mendoj që ajo që e bën të qëndrojë libri më këmbë, dhe që amerikanët vendosën t’a botojnë pa asnjë qindarkë të shpenzuar nga ana ime, është struktura dhe mesazhi i tij. Mendoj se këtu qëndron pika e fortë. Muzikologë dhe etnomuzikologë në Shqipëri ka patur dhe ka më të zotë se unë. Ata kanë shkruar libra me shumë vlerë. E veçanta në rastin tim është se ky libër u shkruajt në anglisht, dhe i drejtohet lexuesit perëndimor, e jo atij shqiptar. Pra është më lehtë t’a përceptojë një lexues i perëndimit. Kësaj i shtohet dhe metodologjia dhe shtrimi i tezës për të cilat unë jam orientuar nga profesor Jualian Rushton. Të tjerë profesorë si Stokes, Signell, Sugarman, O'Conell etj. gjithashtu kanë dhënë kontributin e tyre në këtë libër-doktoraturë që mban firmën time.

Fisi Koço është derë muzikantësh; prindërit, bashkëshortja juaj, por edhe fëmijtë, Teuta dhe Genti, me të cilët ju keni dhënë koncerte të përbashkëta. Mund të na thoni pak mbi krijimtarinë artistike të fëmijve tuaj?

Gruaja ime, Raimonda, është violiniste dhe punon në një orkestër baleti, e vetmja e tillë në Anglinë e veriut. Teuta ka filluar punë në në një shoqëri operistike në jug të Anglisë, është e kënaqur. Ky vit ka qënë shumë produktiv për të, ka fituar çmime e të ardhura. Genti mbaroi kolegjin vjet, punoi për nja pesë muaj në të njëjtën orkestër baleti me t’ëmën dhe edhe pse pagesa ishte e mire, vendosi të vështrojë për një tjetër punë që t'i përshtatet ambicjeve të tij. Është në kërkim. Në shtator 2004 do të jemi në Tiranë bashkë me Teutën dhe një bariton gjerman, ku protagoniste e koncertit do të jetë edhe kompozitorja e njohur Dhora Leka.

Sa shqiptarë ndihen fëmijtë tuaj e si e flasin gjuhën shqipe, përderisa kanë ikur të vegjël nga Shqipëria?

Tërësisht shqiptarë. Për asnjë çast nuk flasim anglisht në shtëpi dhe kjo ka ardhur fare e natyrshme, e pa imponuar.

A ka momente sot kur ata ndajnë me ju, “kryemërgimtarin”, të njëjtat ndjenja në Angli?

Ata bënë shkollat e ulëta e të mesme në Angli, si edhe kolegjet më pas, por me shpirt e ndjesi janë shqiptarë të vërtetë; nuk e zmadhoj.

Zoti Eno, ju tashmë po “rriteni”. Ne dimë shumë pak shembuj të moshës suaj që të kenë arritur në një nivel të tillë suksesi e prodhimtarie, mbas viteve 90, në mërgim. Madje shumica e brezit tuaj do të ankohej se e humbi rastin dhe se tani është vonë për të bërë diçka në fushën e tyre. Kjo dëgjohet edhe nga ata që janë më të rinj se ju, brezi i pesëdhjetëvjeçarëve, e ndonjëherë edhe më poshtë. Ku është kyçi i suksesit tuaj?

Të jeni të bindur se si unë ka mjaft që kanë ecur mirë në perëndim. Shqiptari përparon në perëndim, pavarësisht nga mosha. Janë vullneti dhe ambicja ato që vendosin. Janë kushtet shoqërore, serioziteti, përgjegjshmëria, treguesit, kontrolli e të tjera mbi të cilat është ndërtuar shoqëria perëndimore. Në Shqipëri është më i kufizuar përparimi. S'të le politika, s'të lenë hallet e ditës, zor se merret diçka prej vërteti, me gjoja këtu, me gjoja atje, me të hedhur këtu, me të hedhur atje. Merre këtë shqiptar "me huqe" dhe vendose në perëndim, sigurisht me një përgatitje të mirë intelektuale, dhe do të shihni se çfarë arrin. Mund të thoni po pse ndodh kështu? Nuk e di, nuk e shpjegoj dot.

Si i trajtoni ju bashkëmoshatarët tuaj intelektualë, ata shqiptarë, në një bisedë në heshtje në Angli?

Besomëni, nuk më mbetet kohë të mendoj për të tjerët. Pak egoiste? Mbase.

E përderisa ju jeni më tepër në Angli, cilat janë lidhjet tuaja me komunitetin shqiptar të Anglisë, më qartë me emigrantët shqiptarë të atjeshëm?

Përgjigjja mund të jetë dëshpëruese, por më duhet të pohoj që kam shumë pak kontakte me shqiptarët në Angli. Ne jetojmë në Leeds, jo në Londër, që është në veri të Anglisë, dhe komuniteti shqiptar është i vendosur kryesisht në Londër. Edhe për festa, koinçidon që unë të jem gjithmonë me koncertet e fundsimestrit. Kam një mik kosovar, Bajramin, i cili është prej shumë vitesh në Angli e me të cilin kemi miqësi të mirë familjare dhe na puqen shumë telat.

Kur shqiptarët tentojnë të bëjnë një shoqatë në mërgim, a një aktivitet kombëtar, në shumicën e rasteve ata e nisim me muzikën shqiptare. A mendoni se amatorët po abuzojnë me muzikën shqiptare më shumë në mërgim sesa në Shqipëri?

Nuk mendoj se abuzojnë. Është koha e hapjes, e eksperimentimit, e shfrimit, por edhe e spekullimit ku merret sapuni për djathë. Fakti që lëvrojnë muzikën shqip, me fjalë shqip e sentiment shqip, kjo nuk është pak. Prirjet për nga orientalizmi i tepruar apo fryma cigane janë procese që nuk i ndalon dot, janë joshëse edhe pse të shëmtuara. Banalja tërheq më shumë se e sqimura. Shija përgjithësisht kultivohet, sot nuk ka kohë për kultivim, është koha e tregut, e spekullimit. Sot tërheqin më tepër ritmet elektronike të cilat i vishen gjithçkaje, këngëve të lehta, atyre klasike deri atyre folklorike e qytetare. Nuk ka si të ketë kontroll. Por nuk shoh ndonjë rrezik. Është fazë tranzitore. Jam i sigurt që spekulatives do t'i bien pendët shpejt, asaj më të menduar e më serioze në shije e kultivim do t'i shtohet jeta. Dhe të tilla ka mjaft.

Me keto të dhëna, si mund të dallojë dikush muzikën-art nga muzika-kitch, gjithnjë për muzikën shqiptare, e cila vërshon kudo e sidomos nëpërmjet internetit?

Edhe muzika është pjesë e integrimit europian apo botëror. Në qoftë se mua më botohet libri studimor me këngë qytetare shqiptare në Amerikë, profesorët redaktorë kanë vlerësuar në këtë libër këngët shqipe si vlera të verteta të një populli. Po të ishin të shëmtuara këngët, banale dhe për përdorim sensual, nuk do t'i vlerësonte njeri. Edhe kënga e sotme shqipe nuk mund të jetojë vetëm, e mbyllur brenda komunitetit shqiptar. Ajo do të dojë t’a marrin vesh edhe të tjerët, jo shqiptarët. Shijen banale nuk e përtyp kushdo. Në tregun ndërkombëtar do të futet vetëm ajo muzikë shqipe, vlerat e së cilës do të aprovohen nga një komunitet më i gjërë. Kështu ka ndodhur me muzikën spanjolle, latino-amerikane, italiane, afrikane, afrikano-amerikane etj.

Gazetat shqiptare më prestigjioze, flasim me standardet e Tiranës, japin disa herë komente të mbivlerësuara mbi këngëtarë a muzikantë që në një vend tjetër thjesht nuk do të përmendeshin fare. A ka kritikë të mirëfilltë muzikorë në Shqipëri dhe cili është misioni i tyre në këto raste spekulluese?

Në Shqipëri për momentin mungon masa e vlerës. Të mos e absolutizoj, padyshim që ka edhe vlera reale. Flas si frymë e përgjithshme. Flas për fryrjen e një veprimtarie me vlera të dyshimta dhe mosvleresimin sa duhet të një tjetre, mbase më me vlera. Parametrat nuk funksionojnë siç duhet. Të mbyt superpozimi që bëjnë sikur këndojnë mbi një regjistrim të viteve më parë, kjo gjë natë ditë, që në fund të fund është art i rremë. Në perëndim janë shumë të kujdesshëm në këtë drejtim, ka play back, por në raste të justifikueshme. Është ai i shkretë që quhet, sens mase. Kritika mungon plotësisht, por edhe sikur të kishte, nuk e dëgjon njeri. Edhe vërejtjet më të mençura të botës të kesh, nuk t’a var njeri. Tjetër është fokusimi për momentin.

Si është jeta muzikore në Shqipëri, tej cilësisë së kritikës, duke e parë si krijimtari? A ka shenja origjinale a përpjekje për një përmirësim të muzikës shqiptare?

Shqipëria prodhon, si një fabrikë, muzikantë të mirë. Kanë filluar mangësirat e para, veçanërisht në instrumentat frymorë muzikorë, por ka një stabilitet në fushën e kantos, instrumentave të harqeve, pianos, si dhe në muzikën e lehtë. Kjo e fundit ka mbështetjen totale të televizioneve por edhe të shtetit. Kur merren seriozisht gjërat, veçanërisht në muzikën artistike, ka arritje të konsiderueshme, por sa herë i jepet mundësia të merren seriozisht?

Shumë intelektualë e shohin të arsyeshme të japin opinionin dhe reagimin e tyre mbi çështjet shqiptare. Ndoshta është përgjegjësi e detyrim. Përderisa muzikologjinë ne e shohim si pjesë të mendimit shqiptar në përgjithësi, a ka hapësirë fusha juaj për gjykime mbi çështjet shoqërore a politike të sotme?

Padyshim që ka. Muzika nuk është e huaj për politikën. Përkundrazi. Në historinë e luftës së ftohtë, më shumë se kushdo, krahas shkrimtarëve rusë, kanë qënë muzikantë si Rostropoviç, Shostakoviç, Barshaj, Kondrashin, Yudina, Richter, Vishnevskaja, Ashkenazi, Afanasiev, Gavrilov e shumë të tjerë që u vunë në pozitën e disidentit, ashtu si Kadareja në Shqipëri. Muzikanti është liberal në natyrë, i sinqertë sepse ndryshe nuk të beson njeri kur luan muzikë, i saktë se ndryshe nuk e justifikon përgatitjen teknike dhe nuk do njeri të dëgjojë zhgaravina, mendimtar se ndryshe nuk justifikon mesazhin e veprës, bindës se ndryshe nuk fiton admirimin e dëgjuesit e spektatorit. Muzikantët mund të mos bëhen politikanë të mirëfilltë ngaqë nuk i lejohet të gënjejnë, përndryshe nuk do të kishte muzikë, por ata janë mesazherë të shkëlqyer të drejtësisë shoqërore, të kurajos dhe mbi të gjitha të filtrimit e pasurimit të shpirtrave njerëzorë, natyrisht për ata që sado pak mund të hyjnë në botën e muzikës së vërtetë. Por sa nga klasa politike e çmojnë muzikën e vërtetë? Sa nga klasa politike shqiptare ka dëgjuar zërin e muzikantëve për një vlerësim me të drejtë të institucioneve artistike? Shoqëria shqiptare do të marrë rrugën e emancipimit vetëm atëhere kur klasa politike do të tregojë sinqerisht respekt për muzikën e vërtetë shqiptare. Sot për sot vetëm bën sikur e dëgjon.

Dr. Koço, ju falënderojmë që nëpërmjet gazetës Albanian Tribune na dhatë rastin t’ju sjellim më afër shqiptarëve të Kanadasë. Urojmë që një ditë t’ju shohim e t’ju dëgjojmë në Toronto. Cili është urimi juaj për komunitetin shqiptaro-kanadez?

Fuqizimi i diasporës është dhe fuqizim i Shqipërisë, mbase deri në një farë mase ekonomikisht, por më tepër mendërisht, me parime e aspirata të vërteta. I uroj bashkatdhëtarëve në Kanada punë të mbarë kudo që janë dhe jam i bindur se të gjithë e kemi për zemër vendin tonë.


Albanian TRIBUNE, 10 prill 2004